-جغرافیای سیاسی شهرستان سملقان:

شهرستان سملقان به مرکزیت شهر آشخانه در شمال غربی استان خراسان شمالی واقع شده و از شمال و شرق به شهرستان بجنورد، از جنوب به شهرستان جاجرم، از غرب به استان گلستان محدود می‌گردد. فاصلهٔ مرکز شهرستان سملقان تا مشهد مقدس ۲۸۰ کیلومتر و تا بجنورد ۴۰ کیلومتر است. این شهرستان با مساحت ۴۸۹۸ کیلومتر مربع دارای ۳ شهر، ۳ بخش، ۶ دهستان و ۱۳۳ آبادی و مکان است. جمعیت این شهرستان در سال ۱۳۹۰ بالغ بر ۱۰۳۹۴۴ نفر برآورد شده است.

-جغرافیای طبیعی شهرستان سملقان:

شهرستان سملقان از نظر جغرافیایی به دو قسمت کوهستانی و دشتی تقسیم می‌شود. بخش کوهستانی عمدتاً در جنوب و جنوب غربی شهرستان قرار گرفته و کوه‌های قورخورد و حسن‌بگ در این محدوده قرار می‌گیرند. بخش دشتی در غرب شهرستان و محدوده‌هایی در شمال و مرکز شهرستان را شامل می‌شود که مراکز جمعیتی را در خود جای داده است. جریان دائمی رود اترک از بخش جنوبی این شهرستان می‌گذرد. به طور کلی وجود منابع آب دائمی و خاک حاصلخیز این شهرستان را به یکی از مناطق عمدهٔ کشاورزی استان تبدیل کرده است. رطوبت نسبی بالا و چشمه‌های جوشان باعث ایجاد جنگل‌های انبوه و مراتع سرسبز در نوار جنوبی شهرستان و دامنه‌های رشته‌کوه یامان‌داغی شده است.

-پیشینه تاریخی شهرستان سملقان:

وجود منابع سرشار طبیعی در شهرستان سملقان از دیرباز جمعیت‌های انسانی را به خود جذب نموده و باعث پرورش فرهنگ‌های درخشان در منطقه شده است. وجود آثار تاریخی از دوره‌های پیش از تاریخ تا دوره معاصر در بخش‌های مختلف این شهرستان گویای استقرار مداوم بشر در این خطه است. بر اساس پژوهش‌های باستان‌شناسی، بخش‌هایی از شهرستان سملقان برای نخستین بار در حدود هشت هزار سال پیش مسکونی شده که آثار آن را می‌توان در تپه قلعه خان در دشت سملقان مشاهده کرد. این شهرستان طی دوره هخامنشی به عنوان بخشی از شهربانی پارت مطرح بوده و طی دوره‌های اشکانی و ساسانی نیز بسیار مورد توجه بوده است. پراکندگی محوطه‌های استقراری، قلعه‌های تدافعی، مراکز مذهبی و نیز کشف سکه‌های دورهٔ ساسانی در بخش‌های مختلف شهرستان گواه این مدعی است.

تپه قلعه خان
شماره ثبت در فهرست آثار ملی: ۱۴۲۱
موقعیت: شهرستان سملقان، روستای رسالت (قلعه خان)
تپه قلعه خان یکی از بزرگترین و مهم‌ترین استقرارگاه‌های پیش از تاریخ در شهرستان سملقان است که سابقهٔ استقرار در آن به دورهٔ نوسنگی، حدود هشت هزار سال قبل، می‌رسد و زندگی در آن تا دورهٔ ساسانی ادامه داشته است. به علاوه آثاری از استقرار در دوره‌های مختلف اسلامی نیز در این تپه کشف شده است. کاوش‌های باستان‌شناسی در این تپه منجر به کشف بقایای یک قلعه بزرگ دورهٔ ساسانی و مقدار زیادی خمره سفالی و اشیاء باستانی دیگر شد که امروزه در موزهٔ باستان‌شناسی (عمارت مفخم) در مرکز استان نگهداری می‌شوند.

مجموعه اسپاخو
موقعیت: شهرستان سملقان، روستای اسپاخو
مجموعه تاریخی اسپاخو در روستایی به همین نام و در ۶۱ کیلومتری جنوب غرب شهر آشخانه، مرکز شهرستان سملقان قرار دارد. در مجموعهٔ تاریخی اسپاخو تاکنون ۱۴ اثر و محوطه تاریخی شامل بنای اسپاخو، قلعه شهر سوخته، معدن تاریخی، ساختارهای آرامگاهی، قلعه ساسانی، محوطه اسپاخو، حمام، راه قدیمی، محوطه ساسانی، رشته قنات‌های قدیمی، محوطه اسلامی و محوطه چشمه علی‌اصغر شناسایی شده است. مهم‌ترین و شاخص‌ترین اثر این مجموعه، بنای سنگی اسپاخو است که بر سطح تپه‌ای نسبتاً بلند در جنوب روستای امروزی اسپاخو قرار دارد. این بنا با جهت طولی شرقی-غربی از دو فضای متفاوت تشکیل شده است: فضای مربع‌شکل زیر گنبد که فضای اصلی است (تالار) و فضای مستطیل‌شکل ایوان. ابعاد کلی بنا ۵۰/۱۲×۴۰/۲۱ متر است و در مجموع می‌توان ساختار بنا را به دو بخش گنبدخانه و ایوان تقسیم نمود. به طور کلی ویژگی‌های برجسته معماری بنای اسپاخو ترکیبی از عناصر و سبک‌های معماری بناهای دوران تاریخی ایران و به ویژه دوران ساسانی است. با توجه به قرار گرفتن این مجموعه تاریخی در نزدیکی جاده گرگان به بجنورد، مهم‌ترین هدف در برنامه‌های پژوهشی این مجموعه تاریخی، کاوش‌های باستان‌شناسی و تبدیل مجموعه به یک سایت موزه فضای باز جهت معرفی جاذبه‌های تاریخی استان و جذب گردشگر تاریخی است.

آرامگاه امامزاده قاسم بازارقارناس
شماره ثبت در فهرست آثار ملی: ۱۱۱۲۹
موقعیت: شهرستان سملقان، روستای بازار قارناس
آرامگاه امامزاده قاسم یکی از یادمان‌های مذهبی–تاریخی دورهٔ قاجار در شهرستان سملقان است. ایوان ورودی در ضلع شرقی قرار دارد و سقف آن با قوس گهواره‌ای بزرگی پوشش داده شده که در طرفین آن دو گلدسته با ارتفاع ۸ متر ساخته شده است.

آرامگاه امامزاده دلاور
موقعیت: شهرستان سملقان، ۲ کیلومتری شمال شهر آشخانه
آرامگاه امامزاده دلاور یا محمد دیباج از بقاع متبرکه شهرستان سملقان است که به دلیل نوسازی‌های مکرر تاریخ ساخت آن دقیقاً معلوم نیست. روایت شده که امامزاده دلاور یکی از نوادگان امام رضا (ع) بوده است.